Στις 23 Αυγούστου 2012 το Βακούφι του Ιερού Ναού της Παναγίας Βελιγραδίου — στην Παλαιά Πόλη, στην Πύλη του Βελιγραδίου — ζήτησε από τη Γενική Διεύθυνση Βακουφίων να του επιστραφούν τρία ακίνητα στη συνοικία Χατζή Χαμζά του Φατίχ, τα οποία, όπως υποστηρίζει, ήταν καταγεγραμμένα στη Δήλωση του 1936. Η αίτηση υποβλήθηκε με βάση το προσωρινό άρθρο 11 του νόμου 5737/2008 για τα βακούφια, διάταξη που προστέθηκε το 2011 (σύμφωνα με το κείμενο της απόφασης, παρ. 13–14).

Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, στις 22 Σεπτεμβρίου 2026, το Πρώτο Τμήμα του Συνταγματικού Δικαστηρίου της Τουρκίας έκρινε ομόφωνα απαράδεκτη την ατομική προσφυγή που αφορούσε ένα από τα τρία ακίνητα, οικόπεδο 252,20 τετραγωνικών μέτρων. Το Δικαστήριο δεν εξέτασε την ουσία, δηλαδή σε ποιον ανήκει το ακίνητο. Έκρινε ότι δεν είχαν εξαντληθεί τα ένδικα μέσα, επειδή, κατά την άποψή του, αποτελεσματική οδός είναι η αγωγή ακύρωσης τίτλου και μεταγραφής στα πολιτικά δικαστήρια, κατά του προσώπου στο όνομα του οποίου είναι σήμερα γραμμένο το ακίνητο (παρ. 30–33 και διατακτικό).

Το οικόπεδο είναι γραμμένο από το 2004, με δικαστική απόφαση, στο όνομα του οθωμανικού Βακουφιού Χαραμέιν (Σεριφέιν). Σύμφωνα με την απόφαση, πρόκειται για «μαζμπούτ» βακούφι (παρ. 15, 25). Κατά το άρθρο 3 του νόμου 5737/2008, τα «μαζμπούτ» βακούφια τα διοικεί και τα εκπροσωπεί η Γενική Διεύθυνση Βακουφίων. Παρ’ όλα αυτά, το Δικαστήριο το αντιμετώπισε ως τρίτο πρόσωπο — ως σημερινό κύριο του τίτλου — και έκρινε ότι η διοικητική διαδικασία επιστροφής του 2011 δεν εφαρμόζεται σε αυτή την περίπτωση.

Το χρονικό

Η αίτηση της 23ης Αυγούστου 2012 αφορούσε τους αριθμούς οικοπέδων 1296/9, 1166/29 και 2601/18 στη συνοικία Χατζή Χαμζά (παρ. 14). Το προσωρινό άρθρο 11 του νόμου 5737, που προστέθηκε με την κανονιστική πράξη υπ’ αριθ. 651 της 22ας Αυγούστου 2011, ανοίγει τη διοικητική οδό επιστροφής κυρίως για ακίνητα της Δήλωσης του 1936 που είναι γραμμένα στο Δημόσιο, στη Γενική Διεύθυνση Βακουφίων, σε δήμο ή σε επαρχιακή διοίκηση (παρ. 13· νόμος 5737, προσωρινό άρθρο 11, εδάφιο 1).

Στις 7 Οκτωβρίου 2013 η Γενική Διεύθυνση Βακουφίων απέρριψε την αίτηση, με την αιτιολογία ότι δεν πληρούνταν οι προϋποθέσεις του προσωρινού άρθρου 11. Σύμφωνα με την απάντηση, όπως την παραθέτει η απόφαση (παρ. 15), το οικόπεδο 1166/29 ήταν γραμμένο στη Γενική Διεύθυνση Βακουφίων και το 2601/18 στο Δημόσιο. Το τρίτο, το οικόπεδο 1296/9, εμβαδού 252,20 τ.μ., είχε καταγραφεί στο κτηματολόγιο του 1945 στο όνομα ιδιώτη, άλλαξε χέρια με κληρονομιά και το 2004 πέρασε με δικαστική απόφαση στο Βακούφι Χαραμέιν.

Ακολούθησαν δίκες σε τρία διαφορετικά διοικητικά δικαστήρια της Κωνσταντινούπολης (παρ. 16). Για τα δύο πρώτα ακίνητα, τα δικαστήρια έκριναν ότι τα στοιχεία της Δήλωσης του 1936 δεν μπορούσαν να ταυτιστούν, ή δεν ήταν αρκετά σαφή, με τα σημερινά οικόπεδα. Οι αποφάσεις οριστικοποιήθηκαν στις 11 Νοεμβρίου 2019. Το Συνταγματικό Δικαστήριο απέρριψε στη συνέχεια, ως απαράδεκτες λόγω μη εξάντλησης των ενδίκων μέσων, και τις ατομικές προσφυγές για τα δύο αυτά ακίνητα (αριθμοί υποθέσεων 2020/12077 και 2020/6851, παρ. 17–19).

Για το οικόπεδο των 252,20 τ.μ., που αποτελεί το αντικείμενο της παρούσας απόφασης, το 2ο Διοικητικό Δικαστήριο απέρριψε την αγωγή στις 18 Φεβρουαρίου 2015, επειδή το ακίνητο δεν πληρούσε τις προϋποθέσεις του προσωρινού άρθρου 11, αφού είναι γραμμένο στο Βακούφι Χαραμέιν. Το Δέκατο Τμήμα του Συμβουλίου της Επικρατείας επικύρωσε την απόφαση στις 11 Νοεμβρίου 2019. Η τελική απόφαση επιδόθηκε στις 18 Φεβρουαρίου 2020 και η ατομική προσφυγή κατατέθηκε στις 17 Μαρτίου 2020. Το Συνταγματικό Δικαστήριο εξέδωσε την απόφασή του στις 22 Σεπτεμβρίου 2026, περίπου έξι και μισό χρόνια αργότερα (παρ. 20–21).

Τι υποστήριξε το βακούφι και τι απάντησε το Δικαστήριο

Το ρωμαίικο ίδρυμα υποστήριξε, μεταξύ άλλων, ότι το Βακούφι Χαραμέιν, ως «μαζμπούτ», εκπροσωπείται από την ίδια τη Γενική Διεύθυνση Βακουφίων και δεν έχει ανεξάρτητη νομική προσωπικότητα. Υποστήριξε επίσης ότι σκοπός του νόμου 5737 είναι η επιστροφή τέτοιων ακινήτων στα κοινοτικά ιδρύματα και ότι η ταύτιση με τη Δήλωση του 1936 δεν μπορεί να γίνει μόνο από τους σημερινούς τίτλους (παρ. 22, 24).

Το Συνταγματικό Δικαστήριο όρισε την ουσία του παραπόνου ως τη μη επιστροφή ακινήτου που είναι καταγεγραμμένο στη Δήλωση του 1936, αλλά είναι σήμερα γραμμένο στο όνομα «μαζμπούτ» βακουφιού (παρ. 25). Δεν εξέτασε, ωστόσο, αν το οικόπεδο ανήκει πράγματι στο ρωμαίικο βακούφι, ούτε αν ταυτίζεται με ακίνητο της Δήλωσης του 1936. Έκρινε ότι η δυνατότητα επιστροφής μέσω του προσωρινού άρθρου 11 του νόμου 5737 προϋποθέτει το ακίνητο να είναι γραμμένο στο Δημόσιο, στη Γενική Διεύθυνση Βακουφίων, σε δήμο ή σε επαρχιακή διοίκηση. Επειδή το συγκεκριμένο οικόπεδο είναι γραμμένο στο Βακούφι Χαραμέιν (Σεριφέιν), η διοικητική οδός δεν θεωρήθηκε αποτελεσματική. Αποτελεσματική οδός, σύμφωνα με το Δικαστήριο, είναι η αγωγή ακύρωσης τίτλου και μεταγραφής στα πολιτικά δικαστήρια, κατά του σημερινού κυρίου του τίτλου. Η προσφυγή κρίθηκε απαράδεκτη λόγω μη εξάντλησης των ενδίκων μέσων, χωρίς να εξεταστούν οι λοιπές προϋποθέσεις του παραδεκτού, και τα δικαστικά έξοδα βαρύνουν το ίδιο το ρωμαίικο βακούφι (παρ. 30–33 και διατακτικό).

Η απόφαση παραπέμπει στην ίδια αρχή που το Δικαστήριο εφάρμοσε σε παλαιότερες υποθέσεις ρωμαίικων ιδρυμάτων, του Μπογιατζίκιοϊ (2017) και του Αγίου Γεωργίου Κυπαρίσσα της Ψωμαθειάς (2023) (παρ. 3, 30–31).

Γιατί μας αφορά όλους

Πολλά κοινοτικά ιδρύματα της Πόλης έχουν ακίνητα καταγεγραμμένα στη Δήλωση του 1936 που σήμερα είναι γραμμένα σε άλλα ονόματα. Η απόφαση δείχνει πλέον με σαφήνεια τη γραμμή του Δικαστηρίου: όταν το ακίνητο είναι γραμμένο σε τρίτο πρόσωπο — ακόμη και σε «μαζμπούτ» βακούφι που διοικεί η Γενική Διεύθυνση Βακουφίων —, η διοικητική αίτηση του 2011 δεν επαρκεί. Ο δρόμος που υποδεικνύεται είναι νέα δίκη στα πολιτικά δικαστήρια, με ό,τι αυτό σημαίνει σε κόστος και χρόνο.

Πρέπει να σημειωθεί ότι το αν το συγκεκριμένο οικόπεδο των 252,20 τ.μ. είναι πράγματι ακίνητο της Δήλωσης του 1936 αποτελεί ισχυρισμό του βακουφιού. Για τα άλλα δύο ακίνητα της αρχικής αίτησης, τα διοικητικά δικαστήρια έκριναν ότι η ταύτιση δεν ήταν δυνατή ή δεν ήταν επαρκώς τεκμηριωμένη. Για το οικόπεδο που εξέτασε το Συνταγματικό Δικαστήριο, το διοικητικό δικαστήριο στάθηκε στις προϋποθέσεις του προσωρινού άρθρου 11 και όχι στην ουσία της κυριότητας. Η ουσία παραμένει ανοιχτή.

Γιατί το γράφουμε τώρα

Η απόφαση φέρει ημερομηνία 22 Σεπτεμβρίου 2026. Στον δημόσιο λόγο των νομικών ιστοτόπων εμφανίστηκε στις 5 Νοεμβρίου 2026, όταν δημοσιεύθηκε το πλήρες κείμενό της. Έκτοτε, από όσο μπορέσαμε να ελέγξουμε, ο ρωμαίικος και ο ελληνικός Τύπος δεν έχουν γράψει για την υπόθεση. Η απόφαση δεν αφορά μόνο μία εκκλησία της Παλαιάς Πόλης: παγιώνει μια γραμμή που αφορά κάθε κοινοτικό ακίνητο της Δήλωσης του 1936 το οποίο σήμερα είναι γραμμένο σε άλλο όνομα, ιδίως σε «μαζμπούτ» βακούφι. Γι’ αυτό τη φέρνουμε στην προσοχή των αναγνωστών μας.

Η άποψή μας

Σύνταξη Πολίτικης Νεολαίας

Δεκατέσσερα χρόνια πέρασαν από την αίτηση του 2012 έως την απόφαση του 2026 — και το αποτέλεσμα είναι ότι η πόρτα έκλεισε για λόγους διαδικασίας, χωρίς να κριθεί σε ποιον ανήκει το οικόπεδο. Ένα τόσο μεγάλο διάστημα είναι, κατά την άποψή μας, υπερβολικά μακρύ για την απονομή δικαιοσύνης, ιδίως όταν πρόκειται για περιουσία μιας κοινότητας που μικραίνει και για ιδρύματα με περιορισμένους πόρους.

Υπάρχει και ένα παράδοξο, που δεν μπορούμε να το προσπεράσουμε. Το ίδιο το Συνταγματικό Δικαστήριο χαρακτηρίζει το Βακούφι Χαραμέιν «μαζμπούτ». Κατά τον νόμο 5737, τα βακούφια αυτής της κατηγορίας τα διοικεί και τα εκπροσωπεί η Γενική Διεύθυνση Βακουφίων — δηλαδή η ίδια διοίκηση που το 2013 απέρριψε το αίτημα επιστροφής. Κι όμως, για τους δικαστές, το πρόσωπο αυτό λογίζεται ως «τρίτο». Αν η ίδια λογική ισχύει γενικά, τότε όσα κοινοτικά ακίνητα έχουν περάσει σε «μαζμπούτ» βακούφια μένουν έξω από τη διοικητική οδό που άνοιξε ο νομοθέτης το 2011. Κινδυνεύει έτσι να υπονομευθεί ο σκοπός εκείνης της ρύθμισης, που ήταν η επιστροφή περιουσιών των μειονοτικών ιδρυμάτων.

Χωρίς να προδικάζουμε την ουσία της συγκεκριμένης υπόθεσης — αφού τα δικαστήρια, για τα δύο από τα τρία ακίνητα, έκριναν ότι η ταύτιση με τη Δήλωση του 1936 δεν είχε αποδειχθεί, και για το τρίτο δεν εξέτασαν την κυριότητα —, θεωρούμε αναγκαία μια νομοθετική διευκρίνιση: αν ένα ακίνητο είναι γραμμένο σε «μαζμπούτ» βακούφι, πρέπει να είναι σαφές αν ισχύει ή όχι ο διοικητικός δρόμος του 2011. Παροτρύνουμε τα κοινοτικά ιδρύματα της Πόλης να συντονιστούν, να καταγράψουν τις ανάλογες περιπτώσεις και να φυλάξουν τα τεκμήριά τους. Η μνήμη και τα χαρτιά είναι, σε αυτές τις υποθέσεις, το μισό της υπεράσπισης.

Πηγές

1. Συνταγματικό Δικαστήριο της Τουρκίας, Πρώτο Τμήμα, απόφαση στην προσφυγή του Βακουφιού του Ιερού Ναού της Παναγίας Βελιγραδίου (Koca Mustafa Paşa Belgrat Kapı Panayia Rum Ortodoks Kilisesi Vakfı), αρ. προσφυγής 2020/12417, 22/9/2026. https://kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/kbb/BB/2020/12417

2. Adalet Haberleri, «AYM'nin 2020/12417 başvuru numaralı kararı», πλήρες κείμενο, 5/11/2026. https://www.adalethaberleri.net/haberler/kararlar/aymnin-202012417-basvuru-numarali-karari/30036

3. Νόμος 5737/2008 για τα βακούφια (άρθρο 3, προσωρινά άρθρα 7 και 11), Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5737&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5

4. Αρχείο ΑΠΑΝ, «Παναγία Βελιγραδίου, στην Παλαιά Πόλη» (ταυτότητα μνημείου). https://archive.apan.gr/gr/data/Archived-Item/530

Εικονογράφηση της Πολίτικης Νεολαίας · Αρχειακός φάκελος και σχηματικό κτηματολογικό σχέδιο στην Παλαιά Πόλη.